Woarum 't knikkerbuulke gin tuutke is

Oet De Nieje Tied nummer 6 (januari 1997) — Karel Olthuis

As oenderdeel van 't knikkerspöl vroag ik toch eavn oewn andacht veur 't zäkske woarin at wiej de knikkers bewaarn, ut knikkerbuulke. Veural veur westerlingn gif 't weurd 'zäkske', en mangs ok 'zak', kolossale verbiestering. Mangs zoo slim dat de dood der op voalgt. 't Is doarum ginne oaverbodige inspanning um veur alman den der veur lös wil stoan, veur noe en altied oet mekaar te doon wat noe 't verschil is tusken: nen zak en 'n zäkske, nen toetn en 'n tuutke, nen buul en 'n buulke, 'een buil' en 'een builtje', en nen tuk en 'n tukske. Noe doar goa'w dan.

Haaksbergerveen Boern gebroekt zäkke um tuffel, rogge en dooie bign in te doon. Zäkke bint grote buuln, neaid van zakngood. Stoat 's eavn stille biej 't nut dat 'n zak deur de eeuwn hen veur de leu inhar. Rechtevoort is 'n zak nich eens meer vort te deanken oet de saamnleaving. Statisties is beweezn dat een op de twee Nederlaanders zölf nen zak is, of hef. De evolutie van 'n zak en 't good woar zäkke van maakt wördt, is onmeundig rap goan. Hoast alns wat vandaag an 'n dag verkoch wördt, wördt anbeudn in nen zak. Zölfs 'n tuinstel doot ze rechtevoort in nen grootn plastic toetn.

Willemoods he'k hier a 't woord 'toetn' loatn valn. Iedern grootn buul den nich van zakngood is maakt, neum wiej nen grootn toetn. Dit eavn veur de dudelikheid. Toetns bint der in verschilnde moatn. Toch sprek wiej alleanig van grote toetns en kleane toetns. Peunttoetns he'j ok. Nen kleann toetn kan mangs 'n zäkske wean, mangs ok 'n buulke, deank an: knikkerbuulke, worstbuulke, melbuulke en 'n buulke blauwsel.

Mer nen kleann zak is nich per definitie 'n tuutke. En nen grootn zak is nich 't zölfde as nen grootn toetn. Ut verschil zit um in de wieze van gebroekn. Kiek, en doar koemp 't schoapscheern an, wiej goat nich noar 'n tuincentrum en vroagt: 'Mag ik nen grootn toetn tuinsteule?' En as wiej veur 'n kleann nen trappelzak in 't ledikantje weelt hebn, dan goa'w nich noar 'n wienkel met 'Mag wiej 'n trappeltuutke veur 'n kleann.' Nee, dan zeg wiej ok 'trappelzak' en in 't tuincentrum zit ut tuinmeubilair ok veur oens in nen grootn plastic toetn. Zoo, dee kloarheid heb wiej noe.

moor Noe mu'j disse wiesheid eavn vasthooldn, want noe goa'w verdan. In 't Hollaands is 'een buil' meestal nen papiern zak. 'Buil' ku'j nich rech umzetn noar 't Tweantse 'buul', want dan kon 't oe wa 's op 'n emmer vreezn. Veurbeeld. As ze zeit: 'Maak da'j vort komt, aans krie'j der een oender 'n buul oender!' dan meant ze nich dat ze oe oender nen papiern toetn wil sloan of schopn, zölfs nich a'j met nen papiern toetn in de haande stoat.

Nen 'buil' is van papier of van plastic. Nen buul is van katoen of van linnen. Blood- en leaverworst zit in nen linn buul. Waart oe, want der is ne oetzöndering. Ut buulke woar at ze op doolt as ze zeit 'iej kriegt der een oender 'n buul oender' is nich van katoen of linn, al is 't normalerwieze wa verpakt in linn of katoen. Begriep iej? Dat hop ik tenmeenstn, want ik weet nich hoo at ik oe dat aans oet de deuke mut doon. Een deenk wee'k wa: iej bint nen zak a'j nich maakt da'j vortkomt.

'n Buulke gebroekt ze ok as der wat ophangn is en oendersteund mut wördn, biejveurbeeld um oet te lekn: yoghurt, kees, en wat al nich. Ne oetzöndering hierop is nen keerl in ne hangmat. Schoonwal...

In 't kort: nen kleann linn of katoenn zak is 'n buulke, behaalvn as den in ne boks is neaid. In dat geval proat wiej nich oaver 'n buulke in de boks, meer oaver nen tuk in de boks. En doarum zeg wiej gin 'buulkedook' meer 'tukdook'. A'j 't allemoal good begrepn hebt, dan weet iej now wat ze meant as ze vroagt: 'Heb iej 'n buulke in 'n tuk veur de knikkers?'

bergvennen Moch iej 't noe nog nich deur hebn, dan mu'j begriepn dat in 't woord 'zak' in Tweantse vertaling vol verwarnde beteeknisn stek: zak, toetn, tuutke, buul en tuk, 't hef der allemoal met te maakn. Dat is ok dee leu, dee den dikn Van Dale terechte maakt, good bekeand. Nich veur niks doot ze biej iedere nieje oetgave der 'n 'zakwoordenboek' biej.

Nog eavn dit veur de dudelikheid: wiej neumt dat gin 'tukweurdebook', meer gewoon 'n 'zakwoordnbook'. Dat beteeknt dus, da'j 't in 'n tuk könt stekn. Dus in 'n zak van 'n jas. Nich in nen zak van nen jas. Nen zak van nen jas is wier heel wat aans. Dat is nen jas den oe as nen buul um 't lief haank.

Ik krieg zölf deur dat ut miej umsgeliek nich lukt oe sekuur oet te legn wa'k noe feilik bedool. Ik heb a buuln oender de oogn van 't prakkezeern. Ik loat 't der mer biej. Ik zol zegn: doot 'n buul en 'n zak en 't tuutke en 'n heeln kroam in nen grootn toetn en stek 't in 'n tuk. Ut gung der miej in 't lestn alleanig mer um da'j wusn, wat 'n knikkerbuulke was. Ik hop da'j doar tenmeenstn now wa achter bint kömn.

'Nothing is so smiple that it can't get screwed up.' - Unknown